Wciornastki, a w szczególności wciornastek tytoniowiec, należą do najgroźniejszych i najbardziej uniwersalnych szkodników upraw warzywniczych, powodując zarówno bezpośrednie uszkodzenia roślin, jak i przenosząc groźne wirusy roślinne.
Galeria
Opis
Wciornastki są drobnymi owadami kłująco ssącymi, o bardzo szerokim spektrum roślin żywicielskich. Wciornastek tytoniowiec jest gatunkiem kosmopolitycznym, powszechnie występującym w całej Polsce, zarówno w uprawach polowych, jak i pod osłonami, w szklarniach, tunelach foliowych oraz przechowalniach. Jego znaczenie gospodarcze wynika z dużej liczby pokoleń w ciągu roku, szybkiego tempa rozwoju oraz zdolności do przenoszenia wirusów, w tym wirusa brązowej plamistości pomidora, który stanowi jedno z największych zagrożeń w produkcji warzyw.
Systematyka
Wciornastek tytoniowiec
Thrips tabaci
Onion thrips
Wciornastki (Thysanoptera)
Wciornastkowate (Thripidae)
Kiedy występuje?
Wciornastek tytoniowiec może rozwijać się przez cały rok w uprawach pod osłonami, natomiast w warunkach polowych jego aktywność rozpoczyna się wiosną i trwa do późnej jesieni.
Warunki rozwoju
Wciornastek tytoniowiec jest skrajnym polifagiem i zasiedla ponad 300 gatunków roślin, w tym:
Morfologia
Osobniki dorosłe wciornastka tytoniowca mają ciało wydłużone, smukłe, o długości od 0,8 do 1,3 mm. Ubarwienie jest zmienne i waha się od jasnożółtego przez szarobrązowe do niemal czarnego. Czułki są siedmioczłonowe, a skrzydła wąskie, błoniaste, zakończone charakterystyczną długą strzępiną.
Larwy są podobne do postaci dorosłych, lecz pozbawione skrzydeł, jaśniejsze i mniej ruchliwe.
Stadium pronimfy i nimfy posiada zawiązki skrzydeł i rozwija się zwykle w glebie lub w ukrytych częściach roślin.
Biologia
Rozwój wciornastka tytoniowca jest silnie uzależniony od temperatury. W optymalnych warunkach cieplnych cykl rozwojowy od jaja do osobnika dorosłego trwa od 18 do 30 dni. Samice składają jaja pojedynczo w tkankach roślinnych, najczęściej w liściach i młodych pędach. Larwy żerują na tej samej roślinie, wysysając sok komórkowy. Po zakończeniu żerowania schodzą do gleby lub kryjówek, gdzie przechodzą stadia nieruchome. Dorosłe osobniki są bardzo ruchliwe i łatwo przemieszczają się między plantacjami.
Szkodliwość
Szkodliwość wciornastków wynika zarówno z bezpośredniego żerowania, jak i z ich roli jako wektorów wirusów. W miejscu nakłucia tkanek pojawiają się drobne, srebrzystobiałe plamki, które z czasem zlewają się, obejmując większą powierzchnię liścia. Uszkodzone liście żółkną, zasychają i przedwcześnie zamierają, a przy silnym nasileniu dochodzi do deformacji liści, pędów i główek warzyw kapustnych. Na roślinach cebulowych często obserwuje się załamywanie szczypioru. Dodatkowo wciornastek tytoniowiec przenosi groźne wirusy, które mogą powodować znaczne straty jakościowe i ilościowe plonu.
Profilaktyka i zwalczanie
Metody agrotechniczne
Profilaktyka opiera się na zachowaniu izolacji przestrzennej upraw warzywnych od szklarni, porów i cebuli ozimej oraz na eliminacji chwastów będących roślinami żywicielskimi. Istotne jest także dokładne niszczenie resztek pożniwnych oraz utrzymywanie odpowiednich warunków wilgotnościowych, ponieważ wciornastki preferują ciepłe i suche środowisko.
Metody biologiczne
W ochronie biologicznej wykorzystuje się drapieżne roztocze, pluskwiaki oraz nicienie owadobójcze, które ograniczają liczebność larw i osobników dorosłych. Metody te są szczególnie skuteczne w uprawach pod osłonami, gdzie możliwe jest utrzymanie stabilnych warunków środowiskowych.
Metody chemiczne
Zwalczanie chemiczne należy prowadzić wyłącznie po przekroczeniu progów zagrożenia, wykonując zabiegi w seriach, z rotacją substancji czynnych. Skuteczność zabiegów zwiększa dokładne pokrycie roślin cieczą użytkową, ponieważ wciornastki często ukrywają się w załamaniach liści i pochwach liściowych.
Monitoring wciornastków
Monitoring opiera się na systematycznych lustracjach plantacji, które należy rozpoczynać od wczesnych faz rozwojowych roślin. Lustracje polegają na dokładnym przeglądaniu liści, zwłaszcza młodych, wewnętrznych oraz roślin rosnących na obrzeżach pola, gdzie wciornastki pojawiają się najwcześniej. Ocenia się obecność osobników dorosłych, larw oraz charakterystycznych objawów żerowania.
Istotnym elementem monitoringu są niebieskie tablice lepowe, które umieszcza się na wysokości roślin lub tuż nad nimi. Tablice pozwalają na wczesne wykrycie nalotu oraz ocenę dynamiki populacji. Progi zagrożenia w uprawach warzywnych przyjmuje się na poziomie około 6-10 osobników na jedną roślinę w fazie 3-5 liści, przy wykonaniu co najmniej 3-5 obserwacji w różnych częściach plantacji.
System Farm Smart wykorzystuje do monitorowania wciornastków automatyczne foto pułapki z niebieskimi tablicami lepowymi. Odłowione owady są rejestrowane i analizowane cyfrowo, co pozwala na bieżącą ocenę liczebności szkodnika. Dodatkowo system wykorzystuje model fenologiczny oparty na danych meteorologicznych, który prognozuje ryzyko pojawu i rozwoju wciornastków. W momencie wzrostu zagrożenia producent otrzymuje komunikat ostrzegawczy, umożliwiający terminowe wykonanie lustracji lub zabiegów ochronnych.