Stonka ziemniaczana

Stonka ziemniaczana jest gatunkiem inwazyjnym pochodzącym z Ameryki Północnej, który w Europie i w Polsce stał się jednym z kluczowych szkodników upraw ziemniaka. W Polsce występuje powszechnie od połowy XX wieku, przy czym największe nasilenie obserwuje się w latach ciepłych i suchych. Znaczenie gospodarcze tego szkodnika wynika z bardzo dużej żarłoczności larw oraz wysokiej zdolności rozrodczej chrząszczy, a także z rosnącej odporności populacji na substancje czynne insektycydów.

Stonka ziemniaczana zazwyczaj rozwija jedno pokolenie w ciągu roku, choć w sprzyjających warunkach cieplnych może pojawić się częściowo drugie pokolenie.

• chrząszcze zimują w glebie na głębokości 10-20 cm
• wylot chrząszczy zimujących następuje wiosną, gdy gleba na głębokości około 20 cm ogrzeje się do 14°C
  naloty na plantacje ziemniaka obserwuje się od końca kwietnia do maja
• składanie jaj rozpoczyna się w maju i trwa do czerwca
• pojaw larw przypada na czerwiec i lipiec
• nowe chrząszcze pojawiają się w lipcu, a następnie schodzą na zimowanie

Stonka ziemniaczana jest związana głównie z roślinami z rodziny psiankowatych:

• ziemniak, pomidor, bakłażan, papryka, dziko rosnące psiankowate, m.in. psianka czarna.

Chrząszcz dorosły – długość od 9 do 12 mm i szerokość 6-7 mm. Ciało jest żółtopomarańczowe, z dziesięcioma charakterystycznymi czarnymi podłużnymi pasami na pokrywach skrzydeł. Głowa i przedplecze są pomarańczowe z czarnymi plamkami.
Jaja – owalne, intensywnie żółte lub pomarańczowe, składane w złożach po 20-30 szt. na dolnej stronie liści. Larwy – miękkie, początkowo ceglastoczerwone, później pomarańczowe, z czarną głową i dwoma rzędami ciemnych plamek po bokach ciała.
Poczwarki – czerwonopomarańczowe i rozwijają się w glebie.

Chrząszcze po przezimowaniu intensywnie żerują i przystępują do rozrodu. Samice składają od 400 do nawet 2000 jaj w ciągu życia. Rozwój jaj trwa od 8 do 19 dni, w zależności od temperatury. Larwy przechodzą cztery stadia rozwojowe i żerują przez 2-3 tyg., powodując największe szkody w stadium L3 i L4. Następnie schodzą do gleby, gdzie przepoczwarzają się na głębokości 3-8 cm. Pełny rozwój jednego pokolenia trwa około 40-50 dni.

Szkody wyrządzają zarówno chrząszcze dorosłe, jak i larwy. Objawem żerowania są liczne wygryzienia liści, prowadzące do gołożerów. Jedna larwa może zniszczyć nawet kilka tysięcy milimetrów kwadratowych blaszki liściowej. Przy silnym nasileniu dochodzi do całkowitego zniszczenia roślin, co skutkuje ograniczeniem fotosyntezy, zahamowaniem wzrostu bulw i znacznym spadkiem plonu, sięgającym nawet 30-40%, a w skrajnych przypadkach całkowitej utraty plonu.

Metody agrotechniczne
Podstawowe znaczenie ma prawidłowa agrotechnika, w tym płodozmian, izolacja przestrzenna plantacji ziemniaka od zeszłorocznych upraw, staranne niszczenie samosiewów oraz odpowiednie nawożenie sprzyjające szybkiemu wzrostowi roślin. Wczesny zbiór i dokładne usuwanie resztek pożniwnych ograniczają bazę pokarmową szkodnika.

Metody biologiczne
W ochronie biologicznej wykorzystuje się naturalnych wrogów stonki, takich jak ptaki oraz owady drapieżne i pasożytnicze. Dostępne są także preparaty biologiczne zawierające bakterie Bacillus thuringiensis, skuteczne szczególnie wobec młodszych stadiów larwalnych.

Metody niechemiczne
Do metod niechemicznych należy ręczne zbieranie chrząszczy i złoży jaj na małych plantacjach oraz mechaniczne niszczenie larw. Istotną rolę odgrywa także wzmacnianie bioróżnorodności krajobrazu rolniczego, co sprzyja rozwojowi organizmów pożytecznych.

Metody chemiczne
Zabiegi chemiczne należy wykonywać wyłącznie po przekroczeniu progów zagrożenia, z uwzględnieniem rotacji substancji czynnych w celu ograniczenia ryzyka powstawania odporności. Najwyższą skuteczność uzyskuje się przy zwalczaniu młodych larw. Zabiegi należy planować zgodnie z aktualnym programem ochrony i obowiązującymi rejestracjami środków ochrony roślin.

Monitoring stonki ziemniaczanej
Monitoring opiera się na regularnych lustracjach plantacji, prowadzonych od momentu wschodów ziemniaka. Ocenie podlega obecność chrząszczy zimujących, złoży jaj oraz liczebność larw na roślinach. Lustracje należy wykonywać w kilku punktach pola, obejmując co najmniej 10 kolejnych roślin w każdym miejscu.

Progi zagrożenia stanowią stwierdzenie około 10 złoży jaj na 10 roślinach, 15 larw na jednej roślinie lub obecność 1-2 chrząszczy zimujących na 25 roślinach. Przekroczenie tych wartości wskazuje na konieczność podjęcia działań ochronnych.

W prognozowaniu rozwoju stonki ziemniaczanej wykorzystywana jest suma temperatur efektywnych, STE. Rozwój szkodnika rozpoczyna się przy temperaturze progowej około 11,5°C, a kolejne stadia rozwojowe pojawiają się po osiągnięciu charakterystycznych wartości STE, co umożliwia precyzyjne wyznaczenie terminów lustracji i zabiegów.
System FARM SMART wykorzystuje model fenologiczny oparty na sumie temperatur efektywnych, który na podstawie danych o temperaturze gleby i powietrza prognozuje pojaw chrząszczy. System sygnalizuje producentom moment wzrostu ryzyka wystąpienia szkodnika, wspierając podejmowanie decyzji o terminach monitoringu i zwalczania w sposób zgodny z zasadami integrowanej ochrony roślin.