Zgorzel kory jest groźną chorobą drzew ziarnkowych, w szczególności jabłoni, a w mniejszym stopniu także gruszy. Patogeny z rodzaju Neofabraea porażają przede wszystkim korę, a w sprzyjających warunkach są także sprawcami gorzkiej zgnilizny owoców w sadzie i podczas przechowywania.
Galeria
Opis
Zgorzel pędów i gorzka zgnilizna owoców jest groźną chorobą drzew ziarnkowych, obejmującą przede wszystkim jabłoń oraz gruszę, a także liczne gatunki drzew liściastych i ozdobnych należących do rodziny różowatych. Choroba wywoływana jest przez patogeny z rodzaju Neofabraea, które porażają korę jednorocznych pędów, starszych gałęzi oraz pnie, powodując powstawanie rozległych zgorzelinowych ran. W sprzyjających warunkach patogeny te są również sprawcami gorzkiej zgnilizny owoców zarówno w sadzie, jak i podczas długotrwałego przechowywania owoców.
Choroba ma charakter przewlekły i wieloletni. Zakażenia mogą utrzymywać się w sadzie przez długi czas, stopniowo osłabiając drzewa, prowadząc do zamierania krótkopędów, konarów oraz fragmentów pni, a w konsekwencji do obniżenia plonowania i jakości owoców. U drzew ozdobnych i parkowych zgorzel pędów prowadzi do deformacji koron, pogorszenia walorów estetycznych oraz stopniowego zamierania gałęzi.
Grzyby z rodzaju Neofabraea występują we wszystkich głównych rejonach uprawy jabłoni i gruszy w Europie, Ameryce Północnej, Ameryce Południowej oraz w innych regionach o klimacie umiarkowanym. Są one uznawane za jednych z najważniejszych sprawców gorzkiej zgnilizny owoców przechowywanych, zarówno jabłek, jak i gruszek. W ostatnich latach zwraca się szczególną uwagę na rosnące znaczenie tej choroby, gdyż straty owoców przeznaczonych do długotrwałego przechowywania mogą sięgać kilkunastu procent, a lokalnie nawet kilkudziesięciu procent plonu.
Systematyka
Zgorzel kory i gorzka zgnilizna owoców
Neofabraea malicorticis (Cordley) H.S. Jacks., Neofabraea vagabunda (Desm.) Rossman (syn. Neofabraea alba (E.J. Guthrie) Verkley)
Neofabraea canker and fruit rot, Apple canker and bull’s-eye rot
Helotiales
Dermataceae
Neofabraea malicorticis, Neofabraea vagabunda (syn. Neofabraea alba)
Sprawca
Sprawcami choroby są grzyby workowe Neofabraea malicorticis oraz Neofabraea alba, należące do grupy patogenów o szerokim zakresie roślin żywicielskich. Oprócz jabłoni i gruszy porażają one także różne gatunki drzew liściastych i ozdobnych, w tym m.in. głóg, jarząb, pigwę oraz niektóre gatunki klonów i drzew parkowych.
W cyklu rozwojowym patogeny te wytwarzają dwa zasadnicze typy zarodników, jednak w praktyce sadowniczej kluczowe znaczenie ma stadium bezpłciowe, odpowiedzialne za szybkie rozprzestrzenianie się choroby w sadzie i przechowalniach.
Budowa i typ zarodników
U Neofabraea malicorticis na powierzchni zgorzelinowych plam kory oraz w obrębie gnijących plam na owocach jabłoni i gruszy tworzą się drobne, brodawkowate acerwulusy. Z ich wnętrza wyrastają trzonki konidialne wytwarzające jednokomórkowe, bezbarwne, cylindryczne lub lekko zakrzywione zarodniki konidialne.
U Neofabraea alba na porażonej korze i owocach tworzą się kuliste, początkowo zamknięte struktury, przypominające kubeczkowate apotecja lub kupule. W miarę dojrzewania ich ściana ulega pęknięciu, a na powierzchnię wydostaje się śluzowata masa jednokomórkowych, sierpowato wygiętych, bezbarwnych zarodników konidialnych.
Stadium workowe, z workami i askosporami, pojawia się głównie na silnie zniszczonej, obumarłej korze, martwych krótkopędach oraz resztkach pędów drzew owocowych i ozdobnych. Ma ono mniejsze znaczenie epidemiologiczne, jednak zarodniki workowe mogą inicjować infekcje wiosenne, zwłaszcza w warunkach długo utrzymującej się wilgoci.
Źródła infekcji
Głównym rezerwuarem patogenów są porażone i zrakowaciałe odcinki kory, martwe krótkopędy, zaschnięte rany po cięciu, miejsca uszkodzeń mechanicznych oraz pozostawione w sadzie porażone owoce jabłoni i gruszy. U drzew ozdobnych podobną rolę odgrywają martwe fragmenty pędów oraz nieusunięte zgorzelinowe rany.
W przechowalniach istotnym źródłem gorzkiej zgnilizny są infekcje latentne owoców, które w momencie zbioru nie dają widocznych objawów. Zakażenia te powstają w sadzie, a ich rozwój następuje dopiero podczas długotrwałego przechowywania w warunkach wysokiej wilgotności względnej.
Mechanizm rozprzestrzeniania
Zarodniki konidialne wydostają się z acerwulusów i kupul w postaci śluzowatych, szaro beżowych wstążek. Deszcz, mgła oraz zabiegi agrotechniczne powodują ich rozmywanie i rozprzestrzenianie z kroplami wody na sąsiednie pędy, krótkopędy, owoce jabłoni i gruszy, a także na pędy drzew ozdobnych.
Zakażenia następują głównie przez rany, takie jak miejsca po opadłych liściach, ślady po zerwanych owocach, uszkodzenia po gradzie, rany mrozowe oraz miejsca po cięciu. Po wniknięciu do tkanek strzępki grzyba rozrastają się w korze i warstwie kambium, powodując stopniowe zamieranie pasm kory i rozwój zgorzelinowych ran. Na owocach strzępki rozwijają się w skórce i przyległym miąższu, prowadząc do powstawania koncentrycznych plam gnilnych o charakterystycznym, gorzkim smaku.
Warunki rozwoju
Patogeny z rodzaju Neofabraea preferują umiarkowane temperatury oraz wysoką wilgotność. Optymalna temperatura kiełkowania zarodników i wzrostu grzybni mieści się w zakresie około 15-22°C. Zakażenia nasilają się przy długotrwałym zwilżeniu tkanek, na przykład podczas długich okresów deszczowych lub utrzymującej się mgły.
Zakażenia kory pędów jabłoni, gruszy i drzew ozdobnych mogą zachodzić przez cały okres wegetacji, jednak szczególnie groźne są infekcje późnoletnie i jesienne, gdy na pędach obecne są liczne świeże rany, a warunki sprzyjają długiemu utrzymywaniu się wilgoci. Infekcje owoców zachodzą najczęściej od czerwca do zbioru, natomiast objawy gorzkiej zgnilizny rozwijają się zwykle dopiero w przechowalni.
Objawy chorobowe
Zgorzel pędów i kory
Objawy na pędach jabłoni, gruszy oraz drzew ozdobnych są podobne. Na jednorocznych pędach pojawiają się eliptyczne, brunatne plamy, które stopniowo się powiększają, zapadają i prowadzą do marszczenia oraz obumierania kory. W miarę rozwoju choroby zgorzel obejmuje coraz większe fragmenty pędów, a w przypadku obrączkowania dochodzi do zamierania części nadziemnych. Na starszych drzewach charakterystyczne jest zamieranie krótkopędów oraz powstawanie rozległych zgorzelinowych ran na konarach i pniach.
Gorzka zgnilizna jabłek i gruszek
Objawy na owocach ujawniają się zwykle po zbiorze, w trakcie przechowywania. Na skórce jabłek i gruszek wokół przetchlinek pojawiają się drobne, brunatne plamki, które stopniowo powiększają się i tworzą koncentryczne plamy gnilne. Skórka zapada się, a miąższ pod nią brunatnieje, ulega zgorzelinowemu rozkładowi i nabiera intensywnie gorzkiego smaku. W warunkach wysokiej wilgotności na powierzchni plam pojawiają się skupienia zarodników konidialnych.
Jak zapobiegać?
Należy usuwać z sadu i niszczyć martwe gałęzie oraz silnie porażone pędy jabłoni, gruszy i drzew ozdobnych. W przypadku niewielkich ognisk zgorzeli zaleca się wycinanie porażonej kory do zdrowego drewna i zabezpieczanie ran preparatami ochronnymi. Istotne jest prowadzenie prawidłowego cięcia, unikanie uszkodzeń mechanicznych oraz zabezpieczanie miejsc po szczepieniu i okulizacji. Po zbiorze owoców wskazane jest dokładne sortowanie i usuwanie owoców z objawami lub podejrzeniem infekcji.
W ochronie sadów jabłoni i gruszy fungicydy stosowane przeciw innym chorobom, zwłaszcza parchowi, często wykazują również skuteczność wobec patogenów Neofabraea. Zabiegi ochronne powinny być wykonywane głównie od późnej wiosny do zbiorów, ze szczególnym uwzględnieniem okresów po gradobiciach, intensywnych opadach oraz innych uszkodzeniach skórki owoców i kory. Przed zbiorem owoców przeznaczonych do długotrwałego przechowywania wskazane jest wykonywanie zabiegów zabezpieczających, z zachowaniem obowiązujących okresów karencji.