Zamieranie pędów borówki
Zamieranie pędów borówki to choroba wieloobjawowa, która zaczyna się zwykle od infekcji kwiatów, pąków lub zranionych tkanek pędów, a następnie przechodzi w nekrozy, zgorzele i raki pędów.
Zamieranie pędów borówki to choroba wieloobjawowa, która zaczyna się zwykle od infekcji kwiatów, pąków lub zranionych tkanek pędów, a następnie przechodzi w nekrozy, zgorzele i raki pędów.
Opis
Zamieranie pędów borówki to choroba wieloobjawowa, która zaczyna się zwykle od infekcji kwiatów, pąków lub zranionych tkanek pędów, a następnie przechodzi w nekrozy, zgorzele i raki pędów, powodując ich stopniowe zamieranie oraz straty plonu i jakości owoców. U borówki wysokiej choroba bywa mylona z innymi kompleksami zamierania pędów, ponieważ podobne symptomy mogą wywoływać także inne gatunki z rodzaju Diaporthe i inne patogeny kory, dlatego w produkcji towarowej duże znaczenie ma diagnostyka laboratoryjna.
Występowanie ma charakter szeroki w rejonach uprawy borówki, zwłaszcza tam, gdzie często występują uszkodzenia mrozowe i mechaniczne oraz długie okresy zwilżenia roślin, ponieważ takie czynniki ułatwiają wnikanie patogenu i rozwój nekroz. Choroba jest szczególnie istotna w szkółkach i na młodych plantacjach, gdzie nawet ograniczona liczba ognisk może prowadzić do szybkiego porażenia części nasadzeń przez infekcje w ranach i na bliznach po liściach.
Rośliny zagrożone i żywicielskie. Kluczową grupą są rośliny z rodzaju Vaccinium, w tym borówka wysoka oraz gatunki i mieszańce pokrewne. Patogen był opisywany także na innych Vaccinium i w kontekście różnych typów zgnilizn owoców, w tym porażeń w obrocie i przechowywaniu, co jest szczególnie ważne przy handlu materiałem szkółkarskim i owocami.
Systematyka
Zamieranie pędów borówki
Diaporthe vaccinii Shear
Twig blight, cane blight, canker
Diaporthales
Diaporthaceae
Diaporthe vaccinii (syn. Phomopsis vaccinii)
Sprawca
Diaporthe vaccinii jest workowcem tworzącym grzybnię w tkankach pędów i owoców oraz struktury zarodnikowania, które pozwalają mu przetrwać sezon niekorzystny i inicjować kolejne infekcje. W obrębie rodzaju Diaporthe istnieje wiele gatunków morfologicznie podobnych, a współczesna fitopatologia coraz częściej opiera identyfikację na cechach molekularnych, ponieważ część dawnych rozpoznań opartych wyłącznie na morfologii mogła obejmować kompleksy gatunków. To ma praktyczne znaczenie, bo zamieranie pędów borówki w polu może być skutkiem kilku sprawców, natomiast D. vaccinii pozostaje jednym z kluczowych, historycznie najlepiej rozpoznanych patogenów Vaccinium.
Podstawowym źródłem infekcji są porażone pędy i zdrewniałe części rośliny, w których patogen może utrzymywać się i wytwarzać zarodniki w kolejnych sezonach. W praktyce oznacza to, że pozostawienie porażonych fragmentów krzewów lub nieusuniętych odpadów po cięciu podtrzymuje presję infekcyjną na plantacji.
Patogen rozprzestrzenia się przede wszystkim z kroplami deszczu i podczas nawadniania nadkoronowego, kiedy krople przenoszą zarodniki na młode, podatne tkanki. Bardzo ważne są również infekcje związane z ranami, takimi jak uszkodzenia mrozowe, mechaniczne, miejsca po opadłych liściach oraz zranienia przy zabiegach pielęgnacyjnych, ponieważ w takich punktach bariera ochronna rośliny jest osłabiona.
Warunki rozwoju
Rozwojowi sprzyja długotrwałe zwilżenie roślin oraz częste opady, a także sytuacje, w których dochodzi do mikrourazów pędów. W praktyce największe ryzyko obserwuje się w okresach chłodnych i wilgotnych oraz po epizodach przymrozków, gdy tkanki są uszkodzone, a jednocześnie warunki sprzyjają kiełkowaniu zarodników i rozrastaniu się grzybni w korze. Zakażenia mogą zachodzić w kilku okresach, m.in. w czasie kwitnienia i tuż po nim, gdy porażane mogą być elementy kwiatów i młode przyrosty, a także później, gdy pojawiają się nowe rany i blizny po liściach.
Tempo rozwoju objawów zależy od podatności odmiany, kondycji rośliny i intensywności stresu, dlatego na plantacjach przeciążonych plonem, osłabionych błędami nawozowymi lub suszą, a następnie narażonych na wilgotną pogodę, nekrozy mogą postępować szybciej. Część infekcji może również pozostawać utajona przez pewien czas, a objawy stają się wyraźne dopiero po nasileniu stresu, po zimie lub w trakcie intensywnego wzrostu.
Objawy chorobowe
W warunkach polowych choroba może zaczynać się od porażenia pąków kwiatowych i kwiatów, a następnie przechodzić na pędy, szczególnie jeśli infekcja ma dostęp do tkanek przez rany lub blizny. Na młodych pędach i przyrostach pojawiają się nekrozy, które początkowo mogą być brunatne, a z czasem przybierać barwę bardziej szarą w obrębie kory, co jest efektem obumierania i przesuszania tkanek powierzchniowych. W miarę postępu choroby nekrozy mogą się wydłużać, obejmować większe odcinki pędów i prowadzić do ich częściowego lub całkowitego zamierania.
Objawy raka to zapadnięte, wydłużone zmiany na pędach, często rozpoczynające się w miejscu zranienia, u podstawy krótkopędów, w obrębie śladów po liściach lub w pobliżu węzłów. Porażone liście na chorych pędach mogą zmieniać barwę, przedwcześnie czerwienieć lub brunatnieć, po czym całe fragmenty pędów zasychają. W praktyce ważne jest odróżnienie takiego zamierania od fizjologicznego zasychania po suszy, ponieważ przy infekcji zwykle można znaleźć wyraźną granicę między tkanką zdrową a martwicą oraz powtarzalność zmian na kilku pędach w krzewie.
Na owocach porażenia mogą przyjmować postać zgnilizn, które czasem ujawniają się dopiero w obrocie lub podczas przechowywania. Owoce mogą mięknąć, pojawiają się plamy gnilne i spadek jakości handlowej, co jest szczególnie istotne w łańcuchu chłodniczym. Nie każdy przypadek zgnilizny owoców borówki jest jednak wynikiem D. vaccinii, dlatego w ocenie przyczyn strat pozbiorczych znaczenie ma diagnostyka patogenów.
Jak zapobiegać?
Podstawą ochrony jest profilaktyka, ponieważ choroby kory i drewna są trudniejsze do wyleczenia po zasiedleniu tkanek niż do ograniczenia na etapie infekcji. Najważniejszym krokiem jest używanie zdrowego, kwalifikowanego materiału szkółkarskiego, a przy zakładaniu plantacji również wybór stanowiska o dobrej cyrkulacji powietrza, aby szybciej osuszać rośliny po opadach. W praktyce zaleca się także takie prowadzenie krzewów, które zmniejsza zagęszczenie, ułatwia wysychanie pędów i ogranicza liczbę miejsc długo utrzymujących wilgoć.
Kluczowe jest cięcie sanitarne, czyli wycinanie porażonych pędów z odpowiednim zapasem zdrowej tkanki, a następnie wynoszenie i niszczenie usuniętego materiału poza plantacją. Zabiegi cięcia warto planować tak, aby minimalizować ryzyko infekcji ran, czyli unikać cięcia w czasie deszczowej pogody i długiego zwilżenia roślin, a narzędzia utrzymywać w higienie, ponieważ przenoszenie patogenów między krzewami jest realnym ryzykiem w praktyce. Jeżeli plantacja jest nawadniana, to ograniczanie deszczowania i przechodzenie na nawadnianie kroplowe zwykle zmniejsza presję wielu patogenów.
W ochronie niechemicznej istotne jest ograniczanie uszkodzeń pędów, zwłaszcza mrozowych i mechanicznych, bo to one tworzą wrota dla patogenu. W praktyce obejmuje to miedzy innymi racjonalne nawożenie azotem, aby nie stymulować nadmiernie soczystych przyrostów podatnych na uszkodzenia i infekcje, oraz działania ograniczające stres wodny i temperaturowy, które zwiększają podatność roślin na choroby kory.
Zabiegi chemiczne mają największy sens jako element strategii zapobiegania infekcjom w okresach ryzyka, na przykład ochrony ran po cięciu lub w okresach sprzyjających infekcjom, ale dobór preparatów musi być zgodny z rejestracją w danym kraju oraz aktualnymi etykietami. Naturalną substancją do zwalczania Phomopsis spp. jest m.in. kwas podchlorawy.