Szara pleśń
Szara pleśń jest wyjątkowo groźną chorobą grzybową, która może porażać niemal każdą grupę roślin uprawnych i powodować straty zarówno w polu, jak i podczas przechowywania plonów.
Szara pleśń jest wyjątkowo groźną chorobą grzybową, która może porażać niemal każdą grupę roślin uprawnych i powodować straty zarówno w polu, jak i podczas przechowywania plonów.
Galeria
Opis
Szara pleśń jest jedną z najczęściej występujących i najbardziej uniwersalnych chorób grzybowych roślin uprawnych. Jej znaczenie gospodarcze wynika z faktu, że patogen poraża szeroki zakres roślin, infekuje wiele organów w różnych fazach rozwoju, a także może rozwijać się w czasie przechowywania plonów.
Choroba jest szczególnie groźna w warunkach wysokiej wilgotności oraz w uprawach pod osłonami, gdzie łatwo dochodzi do długotrwałego zwilżenia tkanek roślinnych i ograniczonej wentylacji.
Występowanie szarej pleśni notuje się powszechnie w strefie klimatu umiarkowanego i subtropikalnego, zarówno na plantacjach polowych, jak i w obiektach produkcyjnych, takich jak szklarnie, tunele foliowe oraz przechowalnie.
Szara pleśń poraża ponad 200 gatunków roślin. Zagrożenie stanowi m.in. dla:
Uniwersalność patogenu sprawia, że szara pleśń może pojawiać się niemal w każdym systemie uprawy, w którym występują warunki sprzyjające infekcji.
Systematyka
Szara pleśń
Botrytis cinerea Pers.
Grey mould
Heliotiales
Sclerotiniaceae
Botrytis cinerea
Sprawca
Szara pleśń wywoływana jest przez grzyb Botrytis cinerea, którego stadium doskonałe określane jest jako Botryotinia fuckeliana. Patogen ten należy do najważniejszych nekrotroficznych grzybów chorobotwórczych o bardzo szerokim zakresie roślin żywicielskich, obejmującym ponad 200 gatunków roślin uprawnych i dziko rosnących.
Botrytis cinerea jest typowym nekrotrofem, czyli patogenem zabijającym tkanki gospodarza, a następnie zasiedlającym martwe komórki. W procesie infekcji wytwarza liczne enzymy degradujące ściany komórkowe (m.in. pektynazy, celulazy) oraz toksyny, które przyczyniają się do szybkiego zamierania tkanek.
Grzyb tworzy bardzo obfite zarodnikowanie konidialne, w postaci charakterystycznego szarego, pylącego nalotu. Konidia są łatwo przenoszone przez wiatr, krople deszczu, wodę z systemów nawadniających oraz podczas zabiegów pielęgnacyjnych w uprawach pod osłonami.
Formy przetrwalnikowe i źródła infekcji
Patogen jest wyjątkowo dobrze przystosowany do przetrwania w środowisku dzięki zdolności tworzenia:
Najważniejszym źródłem inokulum pierwotnego są resztki pożniwne i porażone organy pozostawione na polu, gleba zasiedlona sklerocjami, materiał roślinny w przechowalniach i tunelach oraz zainfekowane kwiaty i owoce, które stanowią ognisko infekcji wtórnych.
Warunki rozwoju
Szara pleśń jest chorobą silnie uzależnioną od warunków mikroklimatycznych, a jej rozwój następuje przede wszystkim w środowisku o wysokiej wilgotności i ograniczonej cyrkulacji powietrza.
Kluczowym czynnikiem sprzyjającym infekcji jest wilgotność względna powietrza powyżej 90%, a szczególnie 95-100% oraz obecność wody na powierzchni roślin przez minimum 8 godzin.
Infekcje są częste w warunkach długo utrzymującej się rosy, intensywnych opadów, zamgławiania i zraszania oraz w uprawach szklarniowych o słabej wentylacji.
Przy wilgotności poniżej 75% rozwój patogenu jest znacznie ograniczony.
Grzyb może rozwijać się w bardzo szerokim zakresie temperatur:
Co ważne, patogen może rozwijać się także w warunkach chłodniczych, dlatego stanowi ogromne zagrożenie w przechowalnictwie owoców i warzyw.
Szara pleśń pojawia się najczęściej:
W uprawach rolniczych, np. rzepaku, infekcje nasilają się w okresie kwitnienia i dojrzewania łuszczyn, natomiast w ziemniaku patogen może rozwijać się na uszkodzonych bulwach oraz liściach.
Objawy chorobowe
Objawy szarej pleśni wywoływanej przez Botrytis cinerea mogą pojawiać się na niemal wszystkich organach roślin: liściach, łodygach, pędach, kwiatach, zawiązkach owoców, owocach dojrzałych oraz organach spichrzowych. Choroba ma charakter bardzo zmienny, a jej przebieg zależy od gatunku rośliny, fazy rozwojowej, warunków pogodowych oraz miejsca występowania infekcji. Najbardziej charakterystycznym objawem jest obecność szarego, pylącego nalotu zarodnikowania, który stanowi masę konidiów i trzonków konidialnych patogenu. Nalot ten jest widoczny szczególnie w warunkach wysokiej wilgotności i stanowi jednoznaczny symptom diagnostyczny.
Objawy na liściach
Na liściach pierwsze symptomy szarej pleśni pojawiają się najczęściej w postaci drobnych, wodnistych plam o barwie jasnozielonej lub brunatnej. Z czasem zmiany te powiększają się, ulegają nekrozie i przybierają kolor brunatnoszary.
W warunkach dużej wilgotności plamy szybko pokrywają się charakterystycznym szarym nalotem grzybni i zarodników. Liście stają się wiotkie, sprawiają wrażenie „mokrych” i mogą ulegać całkowitemu rozpadowi tkanki.
U roślin ozdobnych i warzyw liściowych, takich jak sałata czy kapusta, objawy często prowadzą do powstawania rozległych martwic obejmujących znaczną część blaszki liściowej. W późniejszych etapach porażone fragmenty liści gniją, zasychają lub odpadają.
Objawy na łodygach i pędach
Bardzo groźnym objawem szarej pleśni jest porażenie pędów i łodyg, szczególnie u roślin jagodowych, ozdobnych oraz warzyw pod osłonami.
Na pędach pojawiają się wydłużone, brunatne nekrozy, które mogą obejmować cały obwód łodygi. Taka infekcja prowadzi do powstawania zgorzeli podstawy pędu oraz zamierania części nadziemnej rośliny.
W uprawach pomidora patogen może powodować brunatnienie łodyg i ogonków liściowych, a następnie ich łamanie się w miejscach osłabionych przez nekrozę. Podobny przebieg obserwuje się u papryki oraz fasoli.
W przypadku roślin ozdobnych, np. pelargonii czy róż, objawy na pędach często skutkują zamieraniem całych przyrostów, co obniża wartość handlową roślin.
Objawy na kwiatach (zgorzel kwiatów)
Jedną z najważniejszych faz infekcji jest porażenie kwiatów, ponieważ może ono prowadzić do strat jeszcze przed zawiązaniem owocu.
Porażone kwiaty brunatnieją, zasychają i opadają, często jeszcze w trakcie kwitnienia. Objawy te są szczególnie groźne w uprawie truskawki, maliny oraz roślin sadowniczych.
Na płatkach kwiatowych mogą pojawiać się wodniste plamy, które szybko przechodzą w nekrozy. W warunkach wilgotnych kwiatostany pokrywają się szarym nalotem zarodnikowania.
W rzepaku szara pleśń może infekować kwiaty i młode łuszczyny, prowadząc do osłabienia plonowania i strat nasion.
Objawy na owocach i zawiązkach
Porażenie owoców jest jednym z najbardziej destrukcyjnych aspektów choroby.
Na młodych zawiązkach pojawiają się nieregularne, brunatne plamy, które prowadzą do deformacji owoców lub ich przedwczesnego opadania.
Na owocach dojrzewających rozwijają się miękkie, wodniste zmiany gnilne, które szybko obejmują cały owoc. W krótkim czasie powierzchnia owocu zostaje pokryta szarym nalotem zarodników, który stanowi źródło infekcji wtórnych dla sąsiednich owoców.
Przykłady:
Patogen może infekować owoce nawet przed zbiorem, pozostając w stanie utajonym, a objawy ujawniają się dopiero podczas przechowywania lub transportu.
Objawy w przechowalniach i po zbiorze
W przechowalniach dochodzi do tzw. zgnilizn przechowalniczych, objawiających się:
miękkim gniciem tkanek owoców i warzyw
powstawaniem szarych skupień zarodnikowania
rozwojem wtórnych infekcji bakteryjnych
szybkim rozprzestrzenianiem się choroby w skrzyniach i opakowaniach
W przypadku cebuli oraz innych warzyw przechowywanych patogen może powodować rozległe gnicie szyjki oraz łusek zewnętrznych.
Objawy na roślinach osłabionych i uszkodzonych
Szara pleśń szczególnie łatwo rozwija się na tkankach zranionych oraz osłabionych przez stres środowiskowy.
Infekcji sprzyjają:
W takich warunkach patogen może przechodzić z formy saprotroficznej w pasożytniczą, zasiedlając szybko roślinę i powodując zamieranie tkanek.
Jak zapobiegać?
Zwalczanie szarej pleśni jest szczególnie trudne, ponieważ patogen łatwo uodparnia się na fungicydy, a jednocześnie ma zdolność długotrwałego przetrwania w środowisku. Skuteczna ochrona wymaga podejścia integrowanego, obejmującego metody agrotechniczne, biologiczne oraz chemiczne.
Podstawą ograniczania choroby jest eliminowanie warunków sprzyjających rozwojowi patogenu.
Najważniejsze działania obejmują:
Coraz większą rolę odgrywają metody biologiczne, zalecane szczególnie w integrowanej produkcji i ograniczaniu presji odporności.
Stosuje się preparaty oparte m.in. na: Bacillus subtilis, Bacillus amyloliquefaciens, Trichoderma spp., Pythium oligandrum.
Biologiczne środki ochrony ograniczają rozwój patogenu poprzez konkurencję, pasożytnictwo oraz indukcję odporności roślin.
Chemiczne zwalczanie szarej pleśni powinno być prowadzone wyłącznie zgodnie z aktualnymi rejestrami środków ochrony roślin obowiązującymi w UE oraz zasadami integrowanej ochrony. Obecnie w Europie najczęściej stosowane substancje czynne dopuszczone przeciwko szarej pleśni to fungicydy z grupy: