Septorioza paskowana liści pszenicy pozostaje jedną z najtrudniejszych do zwalczania chorób tej uprawy ze względu na długi okres inkubacji, wysoką zmienność genetyczną patogena oraz silne uzależnienie rozwoju choroby od warunków pogodowych.
Opis
Septorioza paskowana liści pszenicy jest jedną z najważniejszych chorób liści pszenicy w strefie klimatu umiarkowanego i obecnie uznawana jest za kluczową chorobę ograniczającą plonowanie pszenicy w Europie. Występuje powszechnie na całym świecie, wszędzie tam, gdzie uprawiana jest pszenica ozima i jara, szczególnie w warunkach częstych opadów i długotrwałej wilgotności liści.
W Polsce choroba obserwowana jest corocznie, najczęściej początkowo na dolnych liściach, jednak w latach sprzyjających może intensywnie porażać liście górnych pięter, w tym liść flagowy. Największe straty powoduje w wyniku przedwczesnego zamierania liści asymilacyjnych, co prowadzi do skrócenia okresu nalewania ziarna, obniżenia masy tysiąca ziaren oraz liczby ziaren w kłosie.
Choroba poraża głównie pszenicę zwyczajną, rzadziej pszenżyto i niektóre gatunki traw.
Systematyka
Septorioza paskowana liści pszenicy
Zymoseptoria tritici (Roberge ex Desm.) Quaedvl. & Crous
Septoria tritici blotch
Capnodiales
Mycosphaerellaceae
Zymoseptoria tritici (syn. Mycosphaerella graminicola, Septoria tritici)
Sprawca
Sprawcą septoriozy paskowanej liści pszenicy jest grzyb Zymoseptoria tritici, należący do workowców. Patogen ten występuje w dwóch stadiach rozwojowych, stadium doskonałym, czyli teleomorfie, oraz stadium niedoskonałym, czyli anamorfie.
W okresie wegetacji za rozwój objawów chorobowych odpowiada głównie anamorfa Septoria tritici, wytwarzająca piknidia i zarodniki konidialne. Piknidia powstają w nekrotycznych tkankach liści, są zagłębione w tkance żywiciela i osiągają średnicę od kilkudziesięciu do ok. 200 µm. Z piknidiów wydostają się nitkowate, bezbarwne zarodniki konidialne, zazwyczaj wielokomórkowe, które stanowią główne źródło infekcji wtórnych.
W stadium doskonałym grzyb tworzy pseudotecja rozwijające się saprotroficznie na resztkach pożniwnych. W pseudotecjach powstają worki zawierające askospory, które odgrywają istotną rolę w infekcjach pierwotnych, zwłaszcza jesienią. Askospory są dwukomórkowe, hialinowe i eliptyczne.
Patogen zimuje w postaci piknidiów i pseudotecjów na resztkach porażonych roślin, a także w postaci piknidiów na porażonych siewkach i samosiewach pszenicy.
Warunki rozwoju
Rozwój septoriozy paskowanej liści pszenicy jest silnie uzależniony od warunków pogodowych, przede wszystkim od wilgotności i temperatury. Do uwalniania zarodników konidialnych z piknidiów konieczne jest zwilżenie liści przez co najmniej kilkadziesiąt minut. Zarodniki rozprzestrzeniane są głównie na niewielkie odległości wraz z rozbryzgującymi się kroplami deszczu.
Infekcje pierwotne mogą zachodzić już jesienią, natomiast wiosną patogen stopniowo poraża coraz wyżej położone liście. Największe nasilenie choroby obserwuje się w okresie od strzelania w źdźbło do końca kłoszenia.
Zarodniki konidialne kiełkują w szerokim zakresie temperatur, od ok. 2 do 32°C, jednak optymalne warunki do infekcji występują przy temperaturze 20-25°C oraz wysokiej wilgotności względnej powietrza. W temperaturze poniżej 7°C infekcja nie zachodzi. Okres inkubacji choroby jest długi i wynosi zwykle od 7 do 16 dni (niektóre źródła podają nawet do 28 dni) co utrudnia wczesną ocenę skuteczności zabiegów ochronnych.
Objawy chorobowe
Pierwsze objawy septoriozy paskowanej liści pszenicy mogą pojawiać się już jesienią na siewkach w postaci niewielkich, chlorotycznych plam, które z czasem ulegają nekrozie. W miarę rozwoju choroby plamy stają się jasnoszare lub brunatne, często o nieregularnym kształcie i wyraźnie ograniczone nerwami liścia, co nadaje im charakterystyczny, paskowany wygląd.
W centrum plam widoczne są liczne, drobne, ciemnobrunatne do czarnych piknidia, ułożone często w równoległych rzędach wzdłuż nerwów liścia. Jest to cecha diagnostyczna choroby.
Wiosną i latem plamy ulegają powiększeniu i mogą obejmować znaczną część powierzchni liści, prowadząc do ich przedwczesnego zasychania. Najgroźniejsze jest porażenie liścia flagowego i podflagowego, które bezpośrednio wpływa na obniżenie plonu i jakości ziarna.
Jak zapobiegać?
Podstawowe znaczenie ma ograniczanie źródeł inokulum poprzez głęboką orkę na zimę, która niszczy resztki pożniwne zawierające pseudotecja. Istotne jest również niszczenie samosiewów pszenicy, które umożliwiają patogenowi przetrwanie między sezonami. Zaleca się stosowanie odpowiedniego zmianowania oraz unikanie nadmiernego zagęszczenia łanu i przenawożenia azotem.
Dużą rolę odgrywa uprawa odmian o podwyższonej odporności lub tolerancji na septoriozę, choć odporność ta ma najczęściej charakter ilościowy i może być stopniowo przełamywana. Ważny jest także regularny monitoring plantacji, umożliwiający terminowe podjęcie decyzji o ochronie chemicznej.
Ochrona chemiczna stanowi istotny element integrowanej ochrony pszenicy przed septoriozą paskowaną liści. Stosuje się zaprawianie materiału siewnego oraz opryski fungicydowe w okresie wegetacji, szczególnie od początku strzelania w źdźbło do końca kłoszenia.
Do aktualnie dopuszczonych w Polsce substancji czynnych należą między innymi:
W celu ograniczenia ryzyka powstawania odporności patogena zaleca się rotację fungicydów oraz stosowanie mieszanin substancji czynnych o odmiennym mechanizmie działania.