Rdze zbóż stanowią jedną z najważniejszych i najbardziej rozpowszechnionych grup chorób grzybowych zbóż na świecie. Występują we wszystkich rejonach uprawy zbóż, a ich znaczenie gospodarcze zależy od warunków klimatycznych, podatności odmian oraz składu ras patogena w danym regionie.
Choroby te porażają pszenicę, pszenżyto, jęczmień, żyto oraz owies, a także liczne gatunki traw uprawnych i dziko rosnących. Rdze prowadzą do silnego obniżenia powierzchni asymilacyjnej roślin, zaburzeń gospodarki wodnej, skrócenia okresu nalewania ziarna oraz pogorszenia jego jakości technologicznej.
W sprzyjających warunkach pogodowych, zwłaszcza przy długotrwałej wilgotności liści i umiarkowanych temperaturach, rdze mogą rozwijać się epidemicznie i powodować bardzo duże straty plonu, sięgające w skrajnych przypadkach nawet całkowitej utraty zbioru.

Sprawcami rdzy zbóż są grzyby z rodzaju Puccinia, należące do podstawczaków. Są to bezwzględne pasożyty roślin, rozwijające się wyłącznie na żywych tkankach gospodarza. Charakteryzują się złożonym cyklem rozwojowym, obejmującym do pięciu stadiów zarodnikowych.
Rdza źdźbłowa zbóż i traw
Sprawcą jest Puccinia graminis, gatunek dwudomowy i pełnocyklowy. Żywicielem telialnym są zboża i trawy, natomiast żywicielami ecjalnymi są krzewy z rodzaju Berberis i Mahonia. Patogen wytwarza urediniospory odpowiedzialne za szybkie rozprzestrzenianie choroby w sezonie wegetacyjnym oraz teliospory, które umożliwiają przetrwanie niekorzystnych warunków.
Rdza brunatna zbóż
Sprawcą jest Puccinia recondita w formach specjalnych przystosowanych do konkretnych gospodarzy, m.in. pszenicy, pszenżyta i żyta. W warunkach Europy Środkowej rozwój choroby najczęściej przebiega z pominięciem żywiciela ecjalnego. Patogen zimuje głównie w postaci grzybni lub urediniospor na oziminach i samosiewach.
Rdza żółta zbóż
Sprawcą jest Puccinia striiformis, pasożyt bezwzględny, chłodolubny i stenotermiczny. Jest to gatunek niepełnocyklowy, u którego nie stwierdzono stadiów spermogonialnego i ecjalnego. Patogen wykazuje wysoką specjalizację oraz dużą zmienność rasową, co sprzyja przełamywaniu odporności odmian.

Warunki sprzyjające rozwojowi rdzy różnią się w zależności od gatunku patogena.
Rdza źdźbłowa najlepiej rozwija się w temperaturach umiarkowanych do wysokich, w zakresie 15-30°C, przy obecności wody na powierzchni roślin. Jej intensywny rozwój częściej obserwuje się w cieplejszych rejonach i w latach o kontynentalnym przebiegu pogody.
Rdza brunatna rozwija się w szerokim zakresie temperatur, od ok. 10 do 25°C. Charakteryzuje się bardzo krótkim cyklem rozwojowym, który w sprzyjających warunkach może trwać zaledwie 7-10 dni, co umożliwia szybkie narastanie epidemii.
Rdza żółta preferuje niższe temperatury, optymalne w zakresie 9-15°C, oraz długotrwałą wilgotność liści. Może rozwijać się bardzo wcześnie, nawet jesienią lub wczesną wiosną, i często towarzyszy roślinom już od fazy siewek.
Zarodniki rdzy są łatwo przenoszone przez wiatr na odległość setek kilometrów, co sprzyja szybkiemu rozprzestrzenianiu się chorób między regionami i krajami.

Rdza źdźbłowa
Objawy występują głównie na źdźbłach, pochwach liściowych i rzadziej na liściach oraz kłosach. Widoczne są wydłużone, rdzawobrunatne, pylące skupienia urediniospor, często rozrywające skórkę rośliny. W późniejszym okresie pojawiają się czarne, błyszczące telia z teliosporami. Silne porażenie prowadzi do osłabienia źdźbeł, ich łamliwości oraz pogorszenia jakości ziarna.
Rdza brunatna
Objawy pojawiają się głównie na blaszkach liściowych w postaci drobnych, okrągłych lub eliptycznych, rdzawobrunatnych urediniów. Przy silnym porażeniu uredinia mogą pokrywać niemal całą powierzchnię liścia. Choroba powoduje przedwczesne zasychanie liści, zwłaszcza liścia flagowego, co bezpośrednio obniża plon.
Rdza żółta
Charakterystycznym objawem są żółtopomarańczowe uredinia ułożone pasmowo wzdłuż nerwów liści, tworzące długie smugi. Objawy mogą występować także na pochwach liściowych, źdźbłach i kłosach. W miarę dojrzewania roślin smugi ciemnieją na skutek tworzenia teliów. Choroba może prowadzić do silnego zahamowania wzrostu i bardzo dużych strat plonu.
Zwykle objawy rdzy na zbożach pojawiają się po 7-14 dniach od infekcji.

• Metody agrotechniczne

Podstawowe znaczenie ma niszczenie samosiewów zbóż, które umożliwiają patogenom przetrwanie między sezonami. Zalecane jest stosowanie właściwego zmianowania, staranna uprawa pożniwna oraz głęboka orka jesienna ograniczająca źródła infekcji.
W przypadku rdzy źdźbłowej istotne znaczenie ma ograniczanie występowania żywicieli ecjalnych, zwłaszcza krzewów berberysu, w pobliżu plantacji zbóż.
Duże znaczenie ma także stosowanie zbilansowanego nawożenia, szczególnie unikanie nadmiaru azotu, który sprzyja zwiększonej podatności roślin.
Kluczową rolę odgrywa uprawa odmian o podwyższonej odporności genetycznej. W praktyce ochrona odmianowa jest jednym z najskuteczniejszych i najbardziej ekonomicznych sposobów ograniczania rdzy, choć jej skuteczność może być obniżana przez pojawianie się nowych ras patogena.
Systematyczny monitoring plantacji umożliwia wczesne wykrycie objawów i podjęcie decyzji o ewentualnej ochronie chemicznej.

• Metody chemiczne

W przypadku zagrożenia epidemicznego lub przekroczenia progów ekonomicznej szkodliwości stosuje się fungicydy. Najwyższą skuteczność wykazują preparaty systemiczne i wgłębne.
Do substancji czynnych dopuszczonych do stosowania w Polsce należą między innymi:

• triazole, takie jak tebukonazol, protiokonazol, epoksykonazol, flusilazol,
• strobiluryny, takie jak azoksystrobina, piraklostrobina,
• karboksyamidy z grupy SDHI, na przykład boskalid, bixafen,
• mieszaniny wieloskładnikowe łączące różne mechanizmy działania.

Zabiegi wykonuje się głównie w fazach krytycznych dla plonowania, zwłaszcza od fazy strzelania w źdźbło do początku kłoszenia, z uwzględnieniem ochrony liścia flagowego.