Pleśń śniegowa zbóż i traw
Pleśń śniegowa jest chorobą zbóż ozimych i traw występującą głównie w rejonach o chłodnym, wilgotnym klimacie, w których okres zimowy sprzyja długotrwałemu zaleganiu pokrywy śnieżnej.
Pleśń śniegowa jest chorobą zbóż ozimych i traw występującą głównie w rejonach o chłodnym, wilgotnym klimacie, w których okres zimowy sprzyja długotrwałemu zaleganiu pokrywy śnieżnej.
Opis
Pleśń śniegowa jest chorobą zbóż ozimych i traw występującą głównie w rejonach o chłodnym, wilgotnym klimacie, w których okres zimowy sprzyja długotrwałemu zaleganiu pokrywy śnieżnej. Patogen infekuje rośliny jesienią, a intensywny rozwój choroby następuje pod warstwą śniegu lub w warunkach wysokiej wilgotności i niskiej temperatury.
Choroba stanowi poważne zagrożenie dla pszenicy ozimej, jęczmienia ozimego, żyta, pszenżyta oraz licznych gatunków traw pastewnych i gazonowych. W latach o długotrwałej pokrywie śnieżnej straty mogą obejmować znaczne ubytki obsady roślin, a w skrajnych przypadkach prowadzić do konieczności przesiewów. Pleśń śniegowa jest również ważnym czynnikiem obniżającym zimotrwałość roślin i ich zdolność do regeneracji wiosennej.
Systematyka
Pleśń śniegowa zbóż i traw
Microdochium nivale (Fr.) Samuels & I.C. Hallett
Snow mold
Xylariales
Microdochiaceae
Microdochium nivale (syn. Fusarium nivale)
Sprawca
Microdochium nivale jest grzybem workowym o charakterze nekrotroficznym, zdolnym do rozwoju w niskich temperaturach. W odróżnieniu od wielu innych patogenów zbóż wykazuje aktywność metaboliczną już w temperaturach bliskich 0°C. Patogen kolonizuje tkanki nadziemne roślin, przede wszystkim liście i pochewki liściowe, a w sprzyjających warunkach także węzły krzewienia.
Grzyb tworzy bezbarwną lub lekko różowawą grzybnię oraz zarodniki konidialne powstające na krótkich konidioforach. Konidia są jednokomórkowe, bezbarwne, elipsoidalne do cylindrycznych. W warunkach polowych stadium workowe odgrywa mniejsze znaczenie epidemiologiczne niż stadium konidialne.
Patogen zimuje w postaci grzybni oraz zarodników na resztkach pożniwnych, w glebie, na samosiewach i roślinach ozimych. Może być również przenoszony z materiałem siewnym, ponieważ grzybnia bytuje na powierzchni i w obrębie ziarniaków. Infekcje pierwotne rozpoczynają się jesienią, często bez wyraźnych objawów, a następnie rozwój choroby ulega nasileniu pod pokrywą śnieżną.
Rozprzestrzenianie konidiów odbywa się głównie poprzez rozpryskujące się krople wody, topniejący śnieg oraz kontakt bezpośredni między roślinami. W warunkach wysokiej wilgotności i ograniczonego dostępu światła, typowych dla zalegającej pokrywy śnieżnej, grzyb szybko kolonizuje sąsiednie rośliny.
Warunki rozwoju
Rozwój Microdochium nivale jest ściśle związany z chłodnym i wilgotnym środowiskiem. Optymalne temperatury dla wzrostu grzybni mieszczą się w zakresie 0 do 10°C, przy czym patogen może rozwijać się nawet w temperaturach lekko ujemnych.
Kluczowym czynnikiem sprzyjającym epidemii jest długotrwałe zaleganie pokrywy śnieżnej na niezamarzniętej glebie. Warstwa śniegu tworzy stabilne środowisko o wysokiej wilgotności i temperaturze bliskiej 0°C, co umożliwia nieprzerwany rozwój patogenu przez kilka tygodni. Wysoka wilgotność powietrza, częste odwilże oraz gęsty łan roślin zwiększają ryzyko infekcji.
Infekcje mogą następować już jesienią przy temperaturach 5-10°C i utrzymującej się wilgotności liści. Okres inkubacji jest zmienny i zależy od temperatury, jednak pod śniegiem rozwój choroby może przebiegać bezobjawowo aż do momentu jego ustąpienia.
Objawy chorobowe
Pierwsze objawy widoczne są zwykle wczesną wiosną po zejściu śniegu. Na liściach pojawiają się wodniste, szarozielone plamy, które szybko przechodzą w brunatne lub jasnobeżowe nekrozy. Charakterystycznym objawem jest obecność różowawego lub łososiowego nalotu grzybni na powierzchni porażonych tkanek, szczególnie przy wysokiej wilgotności.
Porażone liście zasychają i przylegają do gleby, a w przypadku silnego rozwoju choroby może dochodzić do zamierania całych roślin. Węzły krzewienia ulegają brunatnieniu i gniciu, co ogranicza regenerację roślin po zimie. W łanie widoczne są nieregularne place o osłabionym wzroście lub całkowitym wypadaniu roślin.
W warunkach mniej sprzyjających objawy mogą być słabsze i ograniczać się do nekroz liści dolnych, jednak nawet umiarkowane porażenie osłabia rośliny i zmniejsza ich potencjał plonotwórczy.
Jak zapobiegać?
W ochronie przed pleśnią śniegową kluczowe znaczenie ma kompleksowe podejście agrotechniczne. Zaleca się stosowanie prawidłowego zmianowania oraz unikanie zbyt wczesnych i zbyt gęstych siewów, które sprzyjają nadmiernemu rozwojowi roślin jesienią i zwiększają podatność na infekcję. Odpowiednie nawożenie, zwłaszcza zbilansowane nawożenie azotem i potasem, poprawia zimotrwałość roślin.
Istotne jest także stosowanie kwalifikowanego, zdrowego materiału siewnego.
Zaprawianie nasion fungicydami ogranicza przenoszenie patogenu z ziarnem oraz chroni siewki w okresie jesiennym. W Polsce do zaprawiania zbóż przeciwko patogenom z rodzaju Microdochium stosuje się substancje czynne z grupy triazoli oraz karboksyamidów, takie jak protiokonazol, tebukonazol czy fludioksonil, w zależności od aktualnych rejestracji.
Ochrona nalistna jesienią może być uzasadniona w przypadku intensywnej technologii uprawy i wysokiego ryzyka wystąpienia choroby. W takich sytuacjach stosuje się fungicydy triazolowe, na przykład tebukonazol lub protiokonazol, które wykazują skuteczność wobec patogenów powodujących choroby podstawy źdźbła i liści w okresie jesiennym.
Skuteczna ochrona przed pleśnią śniegową opiera się przede wszystkim na działaniach profilaktycznych, ponieważ zwalczanie interwencyjne w okresie zimowym nie jest możliwe, a skutki porażenia ujawniają się dopiero po ustąpieniu pokrywy śnieżnej.