Antraknoza maliny
Antraknoza maliny (Elsinoe veneta) jest jedną z najważniejszych chorób pędów i owoców malin, szczególnie na plantacjach towarowych prowadzonych w rejonach o wilgotnym, umiarkowanym klimacie.
Antraknoza maliny (Elsinoe veneta) jest jedną z najważniejszych chorób pędów i owoców malin, szczególnie na plantacjach towarowych prowadzonych w rejonach o wilgotnym, umiarkowanym klimacie.
Opis
Antraknoza maliny jest jedną z najważniejszych chorób pędów i owoców malin, szczególnie na plantacjach towarowych prowadzonych w rejonach o wilgotnym, umiarkowanym klimacie. Choroba występuje we wszystkich głównych rejonach uprawy maliny w Europie, Ameryce Północnej, Ameryce Południowej oraz Azji, a w sprzyjających warunkach może prowadzić do znacznych strat plonu i obniżenia jakości owoców.
Choroba poraża przede wszystkim maliny czerwone (Rubus idaeus), ale także maliny czarne i ich mieszańce oraz jeżyny, na których może rozwijać się bezobjawowo lub z objawami o mniejszym nasileniu. Patogen zasiedla głównie młode pędy, pędy dwuletnie, ogonki liściowe, szypułki kwiatowe i owoce, rzadziej liście. W wyniku wieloletniego występowania choroby na plantacji następuje ogólne osłabienie krzewów, skrócenie żywotności nasadzenia oraz obniżenie mrozoodporności. W sprzyjających latach straty plonu z powodu zamierania pędów i porażenia owoców mogą sięgać kilkudziesięciu procent.
Systematyka
Antraknoza maliny
Elsinoe necator (Ellis & Everh.) Rossman & W.C. Allen
Raspberry anthracnose, cane spot of raspberry
Myriangiales
Elsinoaceae
Elsinoe necator (syn. Elsinoe veneta)
Sprawca
Elsinoe veneta jest workowcem wytwarzającym dwa typy struktur zarodnikotwórczych, co ma duże znaczenie epidemiologiczne. W stadium bezpłciowym (anamorfy Sphaceloma necator) patogen tworzy w skórce porażonych pędów i owoców podskórne skupienia grzybni, w których powstają drobne, szarobrunatne acerwulusy. W acerwulusach rozwijają się liczne, bezbarwne, jednokomórkowe zarodniki konidialne o kształcie elipsoidalnym lub lekko wrzecionowatym, łatwo uwalniane w postaci śluzowatych mas podczas zwilżenia tkanek wodą.
Stadium płciowe wytwarza drobne, kuliste lub lekko spłaszczone pseudotecja w tkankach porażonych pędów. W workach powstają jajowate, dwukomórkowe askospory, które również mogą inicjować infekcje wiosenne, jednak w wielu rejonach świata za główne źródło infekcji uznaje się zarodniki konidialne.
Biologia i cykl rozwojowy
Patogen zimuje przede wszystkim w porażonych fragmentach pędów dwuletnich oraz w resztkach roślinnych pozostawionych na plantacji. W tych tkankach obecne są zarówno przetrwalnikowe formy grzybni, jak i uśpione acerwulusy z zarodnikami konidialnymi. W okresie spoczynku zimowego grzyb zachowuje żywotność przez kilka lat, szczególnie w gęstych, słabo przewietrzanych nasadzeniach, gdzie pędy dłużej pozostają wilgotne.
Wiosną, gdy na młodych pędach pojawiają się pierwsze przyrosty, a temperatura i wilgotność są odpowiednio wysokie, acerwulusy na zeszłorocznych pędach stają się aktywne i zaczynają produkować zarodniki konidialne. Pod wpływem deszczu lub rosy zarodniki są uwalniane w postaci śluzowatych kropelek i rozprzestrzeniane na sąsiednie tkanki przez rozbryzgi deszczu, wiatr oraz podczas zabiegów pielęgnacyjnych. Głównym okresem infekcji młodych pędów i liści jest późna wiosna i początek lata, kiedy tkanki są jeszcze delikatne i łatwo ulegają uszkodzeniom mechanicznym.
Do wnikania patogenu dochodzi głównie przez skórkę i aparaty szparkowe, ale także przez mikrourazy, miejsca po opadłych liściach lub uszkodzenia spowodowane przez szkodniki. Po wniknięciu strzępki grzyba rozwijają się w skórce i tkance podskórnej, prowadząc do powstania drobnych nekroz i zrakowaceń. Wraz z rozwojem choroby grzybnia rozprzestrzenia się wzdłuż pędu, powodując spękania kory i uszkodzenie tkanek przewodzących, co skutkuje osłabieniem lub zamieraniem całych pędów.
Źródła infekcji i rozprzestrzenianie
Głównym źródłem pierwotnych infekcji są porażone pędy pozostawione na plantacji po zbiorach i po cięciu oraz resztki roślinne zalegające na powierzchni gleby. Patogen może również przetrwać na dziko rosnących malinach i jeżynach w sąsiedztwie plantacji, skąd zarodniki trafiają na rośliny uprawne. W niektórych regionach zwraca się uwagę na możliwość przenoszenia patogenu z materiałem szkółkarskim, szczególnie w przypadku sadzonek pozyskiwanych z mateczników o nieznanym statusie zdrowotnym.
Rozprzestrzenianie wtórne w sezonie wegetacyjnym odbywa się głównie za pomocą zarodników konidialnych, które przenoszone są z rozbryzgami deszczu na krótkie odległości oraz przez wiatr, deszczownie, a także przez ludzi podczas zbiorów i cięcia pędów. W warunkach wysokiej wilgotności kolejne cykle zarodnikowania i infekcji następują w krótkich odstępach czasu, co powoduje szybkie nasilenie objawów w obrębie całej plantacji.
Warunki rozwoju
Rozwojowi antraknozy maliny sprzyjają umiarkowane temperatury oraz długotrwałe zwilżenie tkanek. Optymalna temperatura infekcji i rozwoju patogena mieści się w przedziale 18-25°C, przy czym infekcje mogą zachodzić już przy około 15°C, jeśli okres zwilżenia liści i pędów trwa co najmniej kilkanaście godzin.
Kluczowym czynnikiem jest wysoka wilgotność względna powietrza i częste opady lub intensywna rosa. Choroba szczególnie silnie rozwija się w latach o wilgotnej wiośnie i deszczowym, umiarkowanie ciepłym lecie. Gęste, słabo przewietrzane plantacje, zbyt duże zagęszczenie pędów, zacienione stanowiska oraz uprawa na ciężkich, długo utrzymujących wodę glebach dodatkowo sprzyjają utrzymywaniu się wilgoci na powierzchni roślin i nasileniu infekcji.
Ważną rolę odgrywa stadium rozwojowe pędów. Najbardziej podatne na infekcję są młode, intensywnie rosnące pędy wiosenne oraz tkanki wokół pąków i miejsc przyczepu liści. Wraz z drewnieniem pędów podatność maleje, jednak na porażonych fragmentach nadal mogą tworzyć się nowe acerwulusy i zarodniki.
Objawy chorobowe
Pędy i pędy owoconośne
Najbardziej charakterystyczne objawy antraknozy maliny występują na pędach. Na młodych przyrostach pojawiają się początkowo drobne, okrągłe lub owalne, lekko zagłębione plamki barwy purpurowej lub brunatnofioletowej. Z czasem plamy powiększają się, przybierają kształt wydłużonych smug wzdłuż pędu i zyskują szarobiały środek z ciemnofioletową lub czerwonobrunatną obwódką. W obrębie starszych plam kora może pękać, łuszczyć się i zasychać, co prowadzi do powstawania zrakowaceń. Na powierzchni takich zmian widoczne są drobne, szaroczarne acerwulusy, często ułożone pierścieniowato.
Na pędach dwuletnich plamy zwykle zlewają się, obejmując znaczne fragmenty pędu. W miejscach silnych zrakowaceń tkanki przewodzące zostają uszkodzone, co powoduje osłabienie zaopatrzenia górnych części pędu w wodę i składniki pokarmowe. Objawia się to więdnięciem liści i owoców powyżej miejsca uszkodzenia, a w skrajnych przypadkach całkowitym zamieraniem pędu.
Pąki, pędy boczne i liście
Typowym objawem choroby są brunatnofioletowe plamy wokół pąków bocznych, u nasady ogonków liściowych oraz u podstawy młodych pędów bocznych. Z czasem w miejscach tych mogą tworzyć się głębokie spękania, które predysponują tkanki do złamań i stanowią wrota infekcji dla innych patogenów.
Na liściach objawy występują rzadziej i zwykle mają postać drobnych, kanciastych plamek o szarawym środku i czerwonawobrunatnej obwódce, często powiązanych z sąsiednimi zmianami na ogonkach liściowych. W silnym porażeniu może dochodzić do przedwczesnego zasychania i opadania liści, co dodatkowo osłabia rośliny.
Kwiaty i owoce
Na szypułkach kwiatowych i ogonkach owoców pojawiają się drobne, wydłużone, zagłębione plamki o barwie jasnobrązowej do brunatnoczerwonej. Porażone szypułki mogą pękać, co skutkuje zasychaniem kwiatów lub zawiązków owoców.
Na owocach zmiany mają postać drobnych, wklęsłych, jasnobrunatnych plamek, często otoczonych purpurową obwódką. W miejscach tych może dochodzić do deformacji owoców, a przy silnym porażeniu całe owoce zasychają, kurczą się lub pękają. Owoce takie tracą wartość handlową i nie nadają się do dłuższego przechowywania.
Konsekwencją długo utrzymującej się antraknozy jest stopniowe zamieranie pędów, ograniczenie liczby zdrowych pędów owoconośnych oraz znaczny spadek plonu i jakości owoców. Porażone pędy są bardziej podatne na uszkodzenia mrozowe, a wiosną słabiej się rozwijają, co dodatkowo ogranicza potencjał plonotwórczy plantacji.
Jak zapobiegać?
Zaleca się zakładanie plantacji ze zdrowego, kwalifikowanego materiału szkółkarskiego, pochodzącego z mateczników wolnych od antraknozy.
W doborze odmian wskazane jest wybieranie form mniej podatnych na chorobę oraz unikanie odmian znanych z dużej wrażliwości, szczególnie na plantacjach intensywnych.
Przy zakładaniu plantacji powinno się zachowywać odpowiednie odległości między rzędami i roślinami w rzędzie tak, aby zapewnić dobre przewietrzanie łanu i szybkie obsychanie pędów po opadach.
W trakcie prowadzenia plantacji konieczne jest systematyczne odchwaszczanie rzędów i międzyrzędzi, ponieważ chwasty zwiększają wilgotność powietrza i ograniczają cyrkulację powietrza.
Zaleca się prowadzenie krzewów przy drutach, regularne przerzedzanie i usuwanie nadmiaru pędów, co ogranicza zagęszczenie i ułatwia nasłonecznienie roślin.
Nawożenie azotem powinno być racjonalne, zgodne z potrzebami roślin, ponieważ nadmierne dawki prowadzą do nadmiernego wzrostu młodych, soczystych pędów, które są szczególnie podatne na infekcje.
Wskazane jest unikanie deszczowania, zwłaszcza w okresie intensywnego wzrostu pędów, a w razie konieczności nawadnianie powinno być prowadzone w godzinach porannych, aby rośliny mogły szybko obeschnąć. Preferowane jest nawadnianie kroplowe.
Co roku po zbiorach zaleca się wycinanie i usuwanie z plantacji wszystkich pędów dwuletnich oraz silnie porażonych pędów jednorocznych. Materiał ten powinien być wynoszony poza plantację i niszczony, aby zminimalizować liczbę źródeł infekcji.
W trakcie sezonu wskazane jest usuwanie szczególnie silnie porażonych części roślin, zwłaszcza w okresach długotrwałej wilgotnej pogody.
W sąsiedztwie plantacji warto eliminować dziko rosnące maliny i jeżyny, które mogą stanowić rezerwuar patogenu.
W najnowszych badaniach zwraca się uwagę na możliwość wykorzystania antagonistycznych mikroorganizmów, między innymi szczepów Trichoderma czy bakterii z rodzaju Bacillus, do ograniczania zarodnikowania patogenów antraknozowych na powierzchni pędów. Preparaty biologiczne mogą być stosowane jako uzupełnienie ochrony chemicznej, szczególnie w uprawach integrowanych i ekologicznych.
Stosowanie fungicydów powinno być oparte na lustracjach plantacji oraz prognozie pogody, z uwzględnieniem okresów spodziewanych długotrwałych opadów.
Pierwsze zabiegi ochronne wykonywać na młodych pędach w fazie intensywnego wzrostu, przed kwitnieniem, a następnie kolejne opryski w odstępach około 7-14 dni, w zależności od przebiegu pogody i dynamiki wzrostu pędów.
Program ochrony powinien być zgodny z aktualnym krajowym rejestrem środków ochrony roślin.
W integrowanej ochronie roślin zaleca się rotację substancji czynnych o odmiennym mechanizmie działania oraz łączenie ochrony chemicznej z działaniami agrotechnicznymi i sanitarnymi, co pozwala ograniczyć liczbę zabiegów, a jednocześnie utrzymać wysoką skuteczność zwalczania choroby.