Rak bakteryjny powodowany przez Pseudomonas syringae jest chorobą, która szczególnie łatwo rozwija się na borówce i malinie po uszkodzeniach pędów, zwłaszcza w chłodnych i wilgotnych okresach, prowadząc do nekroz kory i zamierania całych odcinków roślin.
Opis
Rak bakteryjny wywoływany przez bakterie z kompleksu Pseudomonas syringae jest chorobą tkanek zdrewniałych i półzdrewniałych, w której bakterie kolonizują rany oraz osłabione fragmenty pędów, prowadząc do nekroz, pęknięć kory, wycieków, a w konsekwencji do zamierania części nadziemnych.
Choroba jest notowana w rejonach upraw roślin jagodowych i drzewiastych w klimacie umiarkowanym, jej przebieg silnie zależy od pogody, szczególnie od okresów chłodnych, wilgotnych oraz epizodów przymrozków i gradu.
Wśród upraw jagodowych bakteria może pojawiać się na:
Warto podkreślić, że P. syringae jest patogenem o bardzo szerokim zakresie roślin żywicielskich, dlatego obecność inokulum w otoczeniu plantacji, także na innych roślinach i chwastach, bywa czynnikiem podtrzymującym presję choroby.
Systematyka
Rak bakteryjny (bakteryjne zamieranie pędów)
Pseudomonas syringae van Hall 1902
Bacterial canker
Pseudomonadales
Pseudomonadaceae
Pseudomonas syringae
Sprawca
Pseudomonas syringae to bakteria gram ujemna, dobrze przystosowana do życia na powierzchni roślin (epifitycznie), a następnie do wnikania do tkanek przez naturalne otwory lub uszkodzenia. W praktyce choroba jest zwykle skutkiem połączenia dwóch elementów: obecności bakterii na roślinie oraz powstania wrota infekcji lub osłabienia tkanek (cięcie, grad, uszkodzenia mechaniczne, spękania mrozowe, żerowanie szkodników, stres wodny i żywieniowy).
Źródłem infekcji najczęściej są:
Rozprzestrzenianie patogenu
Rozsiew zachodzi głównie z kroplami wody, podczas deszczu, zraszania nadkoronowego, mgieł i rosy, a także poprzez narzędzia do cięcia, ręce i rękawice pracowników oraz sprzęt, jeżeli nie stosuje się higieny fitosanitarnej. W praktyce plantacyjnej duże znaczenie mają krótkie, intensywne okresy zwilżenia roślin, po których następuje infekcja świeżych ran.
Warunki rozwoju
Rak bakteryjny w uprawach borówki i maliny najsilniej ujawnia się w warunkach:
Po okresach sprzyjającej pogody infekcje mogą rozwijać się szybko, natomiast w cieplejszych i suchszych warunkach choroba może występować w sposób utajony, zasiedlając tkanki, które ujawnią objawy w kolejnym okresie stresu. U borówki i maliny krytyczne są zwykle okresy późnej jesieni, zimy oraz wczesnej wiosny (przymrozki, rany po cięciu), a także okres po intensywnych opadach i zabiegach agrotechnicznych.
Objawy chorobowe
Objawy na pędach i łodygach borówka oraz maliny
Początkowo mogą pojawiać się niewielkie, wodniste lub ciemniejące plamy na młodych pędach, często w pobliżu węzłów, pąków lub miejsc po usuniętych liściach. Z czasem plamy przechodzą w nekrozy kory, które mogą mieć kształt podłużny.
W miarę postępu choroby dochodzi do powstania typowego “raka”, wówczas kora zapada się, pęka, łuszczy się, a granica tkanki zdrowej i chorej bywa wyraźna. W sprzyjających warunkach może pojawiać się wysięk bakteryjny (lepki, czasem mętny), który po wyschnięciu zostawia smugi lub nalot.
Na malinach często obserwuje się zamieranie odcinków pędu powyżej miejsca porażenia, ponieważ nekroza potrafi obejmować wiązki przewodzące, co ogranicza transport wody. U borówki skutkiem bywa zamieranie pędów jednorocznych, a przy silnej presji także fragmentów starszego drewna. Porażone odcinki pędów mogą mieć obniżoną elastyczność, łatwiej pękają, a na przekroju widoczne bywa brunatnienie tkanek przewodzących.
Objawy na pąkach i przyrostach
Pąki mogą nie rozwijać się wiosną, zasychać lub rozwijać się słabo, a młode przyrosty bywają karłowate. Jeżeli infekcja nastąpiła w okolicy pąka lub węzła, zamieranie może postępować od punktu infekcji wzdłuż pędu.
Objawy na liściach i organach zielonych
U części izolowanych szczepów z grupy P. syringae obserwuje się także plamistości liści: drobne, wodniste plamki przechodzące w brunatnienie, czasem z jaśniejszym środkiem. Zależnie od warunków mogą one współwystępować z symptomami na pędach, ale w chorobie „rakowej” kluczowe diagnostycznie pozostają zmiany na drewnie. Doniesienia o chorobach liści borówki powodowanych przez Pseudomonas potwierdzają, że ten typ objawów jest możliwy.
Objawy są najbardziej widoczne w okresie wiosennym, gdy rośliny startują z wegetacją, a różnice między tkanką żywą i martwiejącą stają się wyraźne, oraz po epizodach deszczu i przymrozków, które nasilają infekcje i rozszerzanie nekroz.
Jak zapobiegać?
Planowanie cięcia tak, aby wykonywać je w suchą pogodę, przy możliwie szybkim obsychaniu roślin, a jednocześnie unikać terminów tuż przed spodziewanymi przymrozkami.
Usuwanie i niszczenie porażonych pędów z wyraźnym zapasem w tkance zdrowej, ponieważ bakterie mogą znajdować się także w pozornie zdrowych fragmentach sąsiadujących z nekrozą. Materiał porażony nie powinien pozostawać w międzyrzędziach.
Higiena narzędzi: dezynfekcja sekatorów i pił między roślinami lub kwaterami jest szczególnie ważna, bo patogen może być przenoszony mechanicznie.
Unikanie nadmiernego nawożenia azotem i stymulowania zbyt “miękkiego” wzrostu, ponieważ soczyste tkanki są bardziej podatne na uszkodzenia i infekcję.
Ograniczanie stresów plantacji: właściwe nawodnienie, unikanie zraszania nadkoronowego, dobra przewiewność łanu poprzez rozstaw i cięcie, bo to ogranicza długie zwilżenie pędów, które sprzyja zakażeniom.
W praktyce bardzo istotne jest, aby nie wprowadzać patogenu z materiałem szkółkarskim, dlatego zaleca się zakup roślin z wiarygodnych źródeł oraz odrzucanie partii z podejrzanymi nekrozami i spękaniami.
Dla bakterioz istotnym kierunkiem są preparaty biologiczne, jednak ich skuteczność jest zwykle stabilna tylko wtedy, gdy są elementem programu profilaktycznego, a nie interwencją na silnie rozwinięte raki. W literaturze i praktyce produkcyjnej podkreśla się też ryzyko pojawiania się populacji odpornych na niektóre rozwiązania, podobnie jak obserwuje się szczepy odporne na miedź.
W działaniach biologicznych sens mają przede wszystkim: zasiedlanie powierzchni roślin pożytecznymi mikroorganizmami oraz ograniczanie kolonizacji ran, przy czym wybór preparatu zawsze trzeba opierać o rejestrację w danym kraju i na danej uprawie.
Najczęściej wykorzystywaną grupą substancji o działaniu bakteriobójczym w sadownictwie i na plantacjach jagodowych są związki miedzi, stosowane profilaktycznie w okresach podwyższonego ryzyka, na przykład jesienią po opadaniu liści oraz wczesną wiosną przed ruszeniem wegetacji lub po cięciu, zawsze zgodnie z etykietą. Trzeba jednak liczyć się z tym, że w wielu rejonach świata stwierdza się populacje Pseudomonas syringae odporne na miedź, co może istotnie obniżać skuteczność tej grupy.
Obecnie nie ma zarejestrowanych środków ochrony roślin do walki z tą bakterią. Jednakże, można stosować preparaty na bazie miedzi, srebra czy kwasu podchlorawego.