Antraknoza wywoływana przez grzyby rodzaju Colletotrichum jest jedną z najgroźniejszych chorób owoców i pędów roślin uprawnych, ponieważ infekcje często przebiegają latentnie i ujawniają się dopiero w okresie dojrzewania oraz przechowywania.
Opis
Antraknoza jest chorobą powodowaną przez grzyby nekrotroficzne, które porażają różne organy roślin, w tym liście, pędy, kwiaty oraz owoce. Szczególnie groźna jest w uprawach owocowych, ponieważ infekcje często przebiegają bezobjawowo przez długi czas, ujawniając się dopiero w okresie dojrzewania owoców lub podczas przechowywania i transportu.
Sprawcy choroby należą do rzędu Glomerellales i rodziny Glomerellaceae, a rodzaj Colletotrichum obejmuje liczne gatunki patogeniczne. W praktyce fitopatologicznej kluczowe znaczenie mają kompleksy gatunkowe Colletotrichum gloeosporioides sensu lato oraz Colletotrichum acutatum sensu lato, które według współczesnych badań składają się z wielu blisko spokrewnionych, lecz biologicznie odmiennych gatunków.
Choroba występuje na wszystkich kontynentach i ma znaczenie zarówno w klimacie umiarkowanym, jak i cieplejszym. W warunkach Polski i Europy Środkowej antraknoza stanowi istotny problem w uprawach borówki wysokiej, truskawki, maliny, jabłoni, winorośli oraz licznych gatunków warzyw i roślin ozdobnych.
Rodzaj Colletotrichum charakteryzuje się bardzo szerokim zakresem roślin żywicielskich. Patogeny te porażają rośliny sadownicze, jagodowe, warzywnicze, a także wiele gatunków ozdobnych uprawianych zarówno w gruncie, jak i pod osłonami.
Systematyka
Antraknoza
Glomerella acutata Guerber & J.C. Correll (syn. Colletotrichum acutatum J.H. Simmonds), Colletotrichum gloeosporioides (Penz.) Penz. & Sacc.
Anthracnose disease
Glomerellales
Glomerellaceae
Glomerella acutata (syn. Colletotrichum acutatum), Colletotrichum gloeosporioides
Sprawca
Grzyby z rodzaju Colletotrichum są patogenami o dużym potencjale infekcyjnym, zdolnymi do szybkiego zasiedlania tkanek roślinnych. W cyklu rozwojowym wytwarzają grzybnię międzykomórkową oraz zarodniki konidialne, które powstają w charakterystycznych acerwulusach, często wyposażonych w ciemne szczecinki.
Jedną z kluczowych cech biologicznych tych patogenów jest zdolność do infekcji latentnych. Zarodniki mogą infekować młode owoce lub tkanki pędów, po czym rozwój grzyba zostaje zahamowany aż do momentu dojrzewania owocu lub wystąpienia stresu fizjologicznego rośliny. Wówczas patogen szybko przechodzi w fazę nekrotroficzną, powodując widoczne objawy chorobowe.
Źródłem infekcji pierwotnej są przede wszystkim porażone resztki roślinne, pozostawione na plantacji owoce, zaschnięte pędy oraz liście, a także materiał szkółkarski. Patogen może przetrwać na powierzchni roślin lub w ich tkankach przez długi czas, co sprzyja jego ponownemu uaktywnieniu w kolejnych sezonach wegetacyjnych.
Rozprzestrzenianie odbywa się głównie za pośrednictwem wody. Zarodniki są przenoszone przez krople deszczu, rozpryski wody podczas nawadniania oraz zabiegi pielęgnacyjne. W mniejszym stopniu mogą być przenoszone przez wiatr, owady oraz kontakt mechaniczny.
Warunki rozwoju
Rozwój antraknozy jest silnie uzależniony od warunków środowiskowych, zwłaszcza wilgotności i temperatury. Najintensywniejsze infekcje obserwuje się w warunkach wysokiej wilgotności powietrza oraz długotrwałego zwilżenia powierzchni roślin.
Optymalna temperatura dla rozwoju większości gatunków Colletotrichum mieści się w zakresie od ok. 20 do 28°C. W takich warunkach infekcja może zachodzić bardzo szybko, a objawy pojawiają się po krótkim okresie inkubacji. Szczególnie sprzyjające są gęste nasadzenia oraz plantacje, na których stosowane jest deszczowanie nadkoronowe.
Największe nasilenie choroby obserwuje się w okresie kwitnienia i dojrzewania owoców, a także w końcowej fazie zbioru. Często pierwsze widoczne objawy pojawiają się dopiero po zbiorze, co czyni antraknozę jedną z najgroźniejszych chorób przechowalniczych.
Objawy chorobowe
Objawy antraknozy są zróżnicowane i zależą od gatunku rośliny, wieku porażonego organu oraz warunków środowiskowych.
Na borówce wysokiej choroba najczęściej ujawnia się na owocach. Początkowo obserwuje się drobne, wodniste plamy, które stopniowo powiększają się i zapadają. Z czasem owoce miękną, gniją i tracą wartość handlową. Charakterystycznym objawem jest pojawienie się na powierzchni porażonych owoców pomarańczowołososiowych mas zarodników konidialnych.
Na pędach antraknoza powoduje powstawanie brunatnych smug i nekroz, które mogą prowadzić do zasychania wierzchołków oraz osłabienia całych krzewów. W przypadku silnego porażenia dochodzi do zamierania fragmentów pędów.
Na liściach choroba objawia się w postaci nieregularnych, brunatnych plam, często z jaśniejszym środkiem. Zmiany te mogą się zlewać, prowadząc do przedwczesnego opadania liści i osłabienia roślin.
W uprawach warzywniczych i ozdobnych antraknoza powoduje plamistości liści, zgnilizny owoców oraz zamieranie młodych roślin, co w warunkach produkcji towarowej może prowadzić do znacznych strat ekonomicznych.
Jak zapobiegać?
Podstawą profilaktyki jest ograniczanie źródeł infekcji poprzez usuwanie porażonych owoców, liści i pędów oraz dbałość o higienę plantacji. Duże znaczenie ma odpowiednie cięcie krzewów, które poprawia przewiewność i skraca czas zwilżenia roślin.
Ważnym elementem ochrony jest również stosowanie zdrowego materiału nasadzeniowego oraz szybkie schładzanie owoców po zbiorze, co ogranicza rozwój infekcji latentnych. Należy unikać uszkodzeń mechanicznych owoców, ponieważ rany stanowią doskonałe miejsca wnikania patogenu.
Zyskują coraz większe znaczenie w ochronie przed Colletotrichum. W badaniach naukowych wykazano skuteczność antagonistycznych mikroorganizmów, takich jak bakterie z rodzaju Bacillus (B. subtilis, B. amyloliquefaciens) oraz grzyby z rodzaju Trichoderma, które ograniczają rozwój patogenu na powierzchni roślin.
Ochrona chemiczna powinna być prowadzona w oparciu o aktualne programy ochrony i obowiązujące rejestry środków ochrony roślin dla danej uprawy. W praktyce stosuje się fungicydy o działaniu zapobiegawczym i interwencyjnym, należące do różnych grup chemicznych. W zwalczaniu atraknozy znajdują zastosowanie substancje czynne takie jak: strobiluryny (azoksystrobina, piraklostrobina, trifloksystrobina), triazole (difenokonazol, tebukonazol, protiokonazol, flusilazol), karboksyamidy i anilidy (boskalid, fluopyram, pentiopyrad), fungicydy kontaktowe (kaptan, ditianon). Każdorazowo przed zastosowaniem środka należy zapoznać się z treścią etykiety. Kluczowe znaczenie ma rotacja substancji czynnych, ponieważ patogeny z rodzaju Colletotrichum wykazują wysoką zdolność do rozwoju odporności.