Alternarioza jest jedną z najczęściej występujących chorób grzybowych roślin uprawnych, charakteryzującą się dużą różnorodnością objawów i bardzo szerokim zakresem roślin żywicielskich, obejmującym gatunki sadownicze, warzywnicze, rolnicze oraz ozdobne.
Galeria
Opis
Choroba określana jest mianem alternariozy, jednak w zależności od rośliny gospodarza w literaturze spotyka się także inne nazwy jak brunatna plamistość liści, czarna plamistość liści, sucha zgnilizna liści lub zgorzel alternaryjna.
Alternarioza jest chorobą powodowaną przez grzyby nekrotroficzne, które zasiedlają i niszczą tkanki roślinne, prowadząc do powstawania plam nekrotycznych, zamierania liści, pędów oraz porażenia owoców i organów spichrzowych. Choroba występuje powszechnie w strefie klimatu umiarkowanego, a jej znaczenie wzrasta w warunkach intensywnej produkcji roślinnej.
W sadownictwie alternarioza ma istotne znaczenie między innymi na jabłoni, gdzie odpowiada za brunatną plamistość liści i owoców, oraz na malinach, gdzie może powodować plamistości liści i osłabienie pędów. W warzywnictwie choroba jest szczególnie groźna w uprawach pomidora, papryki, ziemniaka, pora, selera i buraka, prowadząc do znacznego obniżenia plonu i jakości handlowej. W uprawach ozdobnych alternarioza obniża wartość dekoracyjną roślin poprzez powstawanie rozległych nekroz na liściach i pędach.
Zakres roślin żywicielskich rodzaju Alternaria jest bardzo szeroki, obejmuje zarówno rośliny jednoroczne, jak i wieloletnie, a wiele gatunków patogenu może występować na kilku różnych gospodarzach, co sprzyja utrzymywaniu się inokulum w środowisku.
Systematyka
Alternarioza
Alternaria alternata (Fr.) Keissl.
Alternaria leaf spot, Alternaria blight
Pleosporales
Pleosporaceae
Alternaria alternata
Sprawca
Sprawcy alternariozy należą do rodziny Pleosporaceae. Największe znaczenie gospodarcze ma gatunek Alternaria alternata, który charakteryzuje się bardzo szerokim zakresem roślin żywicielskich i wysoką zmiennością biologiczną. W zależności od uprawy istotną rolę odgrywają także inne gatunki, w tym Alternaria solani w ziemniaku i pomidorze, Alternaria dauci w marchwi, Alternaria radicina w selerze i marchwi, Alternaria cucumerina w dyniowatych oraz Alternaria porri w porze i cebuli.
Grzyby z rodzaju Alternaria są typowymi nekrotrofami, które wytwarzają liczne enzymy i toksyny ułatwiające szybkie niszczenie tkanek roślinnych. Charakterystyczną cechą tych patogenów jest tworzenie ciemno zabarwionych, wielokomórkowych zarodników konidialnych o poprzecznych i podłużnych przegrodach.
Patogeny te zimują w postaci grzybni oraz zarodników na resztkach pożniwnych, porażonych liściach, pędach i owocach, a także w glebie. W niektórych uprawach, takich jak marchew czy seler, istotnym źródłem infekcji mogą być także porażone nasiona lub materiał sadzeniowy.
W okresie wegetacji zarodniki konidialne są wytwarzane masowo i rozprzestrzeniają się głównie z kroplami deszczu, rozbryzgami wody, a także z wiatrem na krótkie i średnie odległości. Infekcja następuje przez kutykulę, aparaty szparkowe lub drobne uszkodzenia mechaniczne tkanek.
Warunki rozwoju
Rozwojowi alternariozy sprzyjają przede wszystkim warunki umiarkowanie ciepłe i wilgotne. Optymalne temperatury dla większości gatunków Alternaria mieszczą się w zakresie od około 18 do 28°C, przy jednoczesnej wysokiej wilgotności powietrza lub długotrwałym zwilżeniu liści.
Choroba rozwija się szczególnie intensywnie w okresach częstych opadów, mgieł i rosy, zwłaszcza na plantacjach o dużym zagęszczeniu roślin, gdzie czas obsychania liści jest wydłużony. Istotnym czynnikiem sprzyjającym są również stresy roślin, takie jak niedobory składników pokarmowych, uszkodzenia mechaniczne, susza poprzedzająca okres wilgotny czy starzenie się tkanek.
Alternarioza może występować przez cały okres wegetacji, jednak największe nasilenie objawów obserwuje się zazwyczaj w drugiej połowie sezonu, gdy liście zaczynają się starzeć, a warunki pogodowe sprzyjają infekcjom wtórnym.
Objawy chorobowe
Objawy alternariozy są zróżnicowane, lecz zwykle mają pewne cechy wspólne niezależnie od rośliny gospodarza. Na liściach pojawiają się początkowo drobne, brunatne lub ciemnobrązowe plamy, które stopniowo powiększają się i często wykazują charakterystyczne strefowanie koncentryczne, nadające im wygląd tarcz strzelniczych. Tkanka w obrębie plam zamiera, a przy silnym porażeniu liście żółkną i przedwcześnie opadają.
Na jabłoni alternarioza objawia się zarówno plamistością liści, jak i brunatnymi, suchymi plamami na owocach, które mogą prowadzić do ich deformacji i pogorszenia jakości. Na malinach i innych krzewach jagodowych choroba powoduje plamy liściowe oraz osłabienie roślin w wyniku redukcji powierzchni asymilacyjnej.
W uprawach pomidora i ziemniaka, szczególnie przy udziale Alternaria solani, obserwuje się typową suchą plamistość liści i pędów, prowadzącą do masowego zamierania naci. W marchwi i selerze porażenie przez A. dauci i A. radicina skutkuje brunatnieniem liści oraz zgniliznami korzeni i szyjek korzeniowych. W porze i cebuli alternarioza powoduje wydłużone, brunatnofioletowe nekrozy liści, natomiast w uprawach ozdobnych objawy te znacząco obniżają wartość estetyczną roślin.
Jak zapobiegać?
Podstawą profilaktyki jest ograniczanie źródeł infekcji poprzez usuwanie i niszczenie porażonych resztek roślinnych oraz stosowanie prawidłowego zmianowania, szczególnie w uprawach warzywnych.
Duże znaczenie ma odpowiednia agrotechnika, obejmująca unikanie nadmiernego zagęszczenia roślin, zapewnienie dobrej przewiewności łanu, racjonalne nawożenie oraz ograniczanie stresów roślinnych. W uprawach nawadnianych zaleca się stosowanie systemów kroplowych zamiast deszczowania, aby skrócić czas zwilżenia liści.
W ochronie biologicznej wykorzystywane są mikroorganizmy antagonistyczne, zwłaszcza bakterie z rodzaju Bacillus oraz grzyby z rodzaju Trichoderma, które ograniczają rozwój patogenu na powierzchni roślin i w ryzosferze.